Hukukta Alternatif Bir Yol: Arabuluculuk

Hayatın akışı içinde bazen kendimizi beklenmedik anlaşmazlıkların içinde bulabiliriz. İş yerimizle yaşanan bir maaş pürüzü, ev sahibiyle kira artışında yaşanan anlaşmazlıklar ya da ticari bir alacak meselesi...

​Çoğumuzun ilk refleksi hemen mahkemenin yolunu tutmak olur. Ancak aylar, hatta yıllar süren dava maratonları, artan masraflar ve duruşma salonlarındaki stres omuzlarımızdaki yükü daha da ağırlaştırır. İşte tam bu noktada, hukuki güvenceyi elden bırakmadan mahkemelere güçlü ve barışçıl bir alternatif sunan arabuluculuk devreye giriyor.

​Peki arabuluculuk nedir? Bu sistem tam olarak nasıl işler? Kanuni dayanakları nelerdir? Avantajlarıyla ve dezavantajlarıyla gelin yakından inceleyelim.

​Arabuluculuk Nedir ve Hukuki Temeli Nereden Gelir?

​Kelime anlamı olarak taraflar arasındaki bir anlaşmazlığı çözmek için araya giren kişi ve bu süreç olsa da işin hukuki boyutu çok daha net çizilmiştir.

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 2. maddesinin 1. fıkrasının b bendine göre arabuluculuk;

​"Sistematik teknikler uygulayarak, görüşmek ve müzakerelerde bulunmak amacıyla tarafları bir araya getiren, onların birbirlerini anlamalarını ve bu suretiyle bir çözüme varmalarını sağlamak için öncülük eden, uzmanlık eğitimi almış olan tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla ve ihtiyarî olarak yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemi" olarak tanımlanmıştır. Yani burada hâkim gibi karar veren biri olmamakla birlikte taraflar arasındaki iletişimi ve müzakere sürecini kolaylaştıran ve onlara rehberlik eden tarafsız bir akıl vardır.

​Bir Uyuşmazlık Kapıya Dayandığında Arabuluculuk Masasına Nasıl Oturulur?

Arabulucuya ihtiyari veya zorunlu olarak başvurulabilir. Kanun bu süreci oldukça esnek ama belirli kurallara bağlı tutmuştur:

​Başvuru süreci ve arabulucunun seçilmesi 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 13. maddesinde şöyle düzenlenmiştir: 

Taraflar, dava açmadan önce veya dava açıldıktan sonra arabulucuya başvurabilirler. Arabulucu, sicile kayıtlı uzmanlar arasından taraflarca ortaklaşa seçilir. Eğer anlaşamazlarsa ilgili büro tarafından görevlendirilir.

​Arabuluculuk Kanunu m. 15’e göre de süreç şu şekildedir: Arabulucu, tarafları davet eder ve hepsiyle eşit şekilde görüşür. Taraflar bu süreçte bizzat bulunabilecekleri gibi avukatları aracılığıyla da temsil edilebilirler.

Kanunun belki de en önemli teminatı gizliliktir. Arabuluculuk Kanunu’nun 4. maddesi de bu hususa değinmiştir: Taraflar veya arabulucu, bu süreçteki beyanları, teklifleri ve belgeleri daha sonraki davalarda delil olarak kullanamazlar. İnsanların masada rahatça "tamam, orta yolu bulalım" diyebilmesinin sırrı buradadır.

​Anlaşmaya dair belgenin düzenlenmesi ise ilgili kanunda m. 17 ve m. 18’de yer almaktadır: Sürecin sonunda bir anlaşmaya varılırsa, bu durum tutanağa bağlanır. Bu tutanak, mahkeme ilamı niteliğindedir. Doğrudan icraya konulabilir. Anlaşılamazsa son tutanak düzenlenir ve dava yolu açılır.

​Süreç Cüzdanı Ne Kadar Yorar?

​Bir hukuki yolun tercih edilirliğindeki en büyük etkenlerden biri şüphesiz maliyetidir. Kanun bu konuda hem şeffaf hem de ekonomik bir çerçeve çizmiştir:

​Arabuluculuk ücreti 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 7. ve 8. maddesinde düzenlenmiştir.

• 7. maddeye göre arabulucu, emeğinin karşılığını Adalet Bakanlığı tarafından her yıl yayımlanan Asgari Ücret Tarifesine göre alır. Taraflar aksi kararlaştırılmadıkça bu ücreti eşit olarak öderler.

• ​8. maddede ise masrafların paylaşımına değinilir. Süreç boyunca yapılan posta, tebligat, uzman kişi görevlendirme gibi masraflar yine hakkaniyet ilkesi gereği taraflarca ortak karşılanır.

Ancak unutulmamalıdır ki, dava masraflarına (harçlar, bilirkişi ücretleri, yargılama giderleri) kıyasla arabuluculuk, taraflara zaman ve para anlamında ciddi bir tasarruf sağlar.

Neden Bu Masaya Oturmalı?

Uyuşmazlıkları masada çözmenin en medeni yollarından biri olan arabuluculuk, doğru yönetildiğinde büyük bir fırsata dönüşebilmektedir. Başlıca avantajlarını ele alacak olursak:

Süreç hızlı ilerler. Yıllar süren yargılama maratonuna kıyasla çok daha kısa solukludur. Haftalar, hatta günler içinde neticeye varılabilir. Bunun yanında kontrolün tarafların kendisinde olması ve gizlilik de sürecin avantajları arasında bulunmaktadır. Hakim karşısında kaderinizi başkasına teslim edersiniz; arabuluculukta ise masadan nasıl kalkacağınızın kontrolü tamamen sizin elinizdedir. Üstelik her şey taraflar arasında gizli kalır, kamusal bir ifşa söz konusu olmaz. Bu prensibin en kârlı kısmı ise iki tarafın menfaatinin de gözetilmesi olmaktadır. Mahkeme salonlarında genellikle kazanan ve kaybeden olur ve bu husumeti büyütür. Arabuluculuk ise "kazan-kazan" prensibiyle çalışır; ticari ortaklıklar, komşuluklar ya da aile içi bağlar tamamen kopmadan onarılabilir.

​Her Zaman Güllük Gülistanlık Mı?

Elbette her sistemin kendine has riskleri ve eleştirilen yönleri olduğu gibi bu müessese de adalet sistemine ve taraflara sunduğu önemli artıların yanı sıra belirli handikapları da bünyesinde barındırmaktadır. Başlıca dezavantajlarını ele alacak olursak:

​Taraflardan biri hukuki olarak diğerine göre çok daha dezavantajlı veya baskın konumdaysa (örneğin işçi-işveren ilişkilerindeki güç dengesizliği), masada adil bir irade sergilenemeyebilir. Bu durum dezavantajlı tarafın hak kaybetmesine yol açabilir. Diğer bir dezavantajı ise arabuluculuğun zorunlu olduğu hallerde görülebilmektedir. Özellikle bazı uyuşmazlıklarda (iş, ticaret, tüketici uyuşmazlıkları gibi) dava açmadan önce arabulucuya gitmek bir dava şartı haline gelmiştir. Bu durum, bazı uyuşmazlık türlerinde adalete erişimi hızlandırırken, bazıları için ise hakkını aramadan önce aşılması gereken bürokratik bir engel gibi hissedilerek tepki çekebilmektedir. Tarafların masaya oturma amacı da burada önemli bir role sahiptir. Eğer taraflardan biri masaya gerçekten anlaşmak için değil de sadece "süreç uzasın" ya da "zorunlu adımı geçeyim" niyetiyle oturursa, harcanan zaman tamamen boşa gidebilir.

​Hukuk sadece kuralları ezberlemek değil, adaletin toplumsal barışla olan bağını kurabilmektir. Arabuluculuk, adaleti adliye binalarının soğuk duvarlarının dışına taşıyıp insan unsurunu merkeze alan modern bir alternatiftir. Kusursuz mudur? Elbette hayır; ancak uyuşmazlıkların çözümünde "savaşmak" yerine "konuşmak" kültürünü yerleştirmesi açısından hukuk dünyamıza kazandırılmış en kıymetli enstrümanlardan biri olduğu su götürmez bir gerçektir.

Zeynep Rana ŞİMŞEK